دیدارا رۆژناما ئازادیا وه‌لات

نەجیب بالایی ژ بۆ فەستیڤالا رۆسەنبیری ل دھۆکێ  ھاتبوو ڤەخوەندن لێ ژ بەر پرسگرێکەک بچووک ژ سینۆر ھاتە ڤەگەراندن. مە ل ئامەدێ ھەڤ دیت و مە خوەست ل سەر پرس و پرسگرێکێن زمان، ھەلبەست و وێژەیا کوردی باخڤن

سازکرنا دیدارێ : ئومه‌ر دڵسۆز

وەک ھەلبەستڤانەک تو رەوشا ھەلبەستڤانیا کوردی چاوا دبینی؟

ھەلبەستا کوردی نھا د ناڤا ئەدەبیاتا کوردی دە جھەکی بەرفرەھ گرتیە. بھاڤەکە بەرفرەھ د ئەدەبیاتا کوردی دە داگیر کریە. پرانیا بەرھەمێن ئەدەبیاتا کوردی ھەلبەستن. لێ ھەلبەستێ ھەتا نھا باندۆرەکە بەربچاڤ ل گوھەرینێ نەکریە. قەلەمێن پر ژێھاتی، قەلەمێن خوەدی ئافراندن ب شێوەکە گشتی دەرنەکەتنە. گەلەک جورەیێن ھەلبەستێ ھاتنە نڤیساندن لێ مخابن ئاستا وان گەلەکی بلند نەبوویە. ئاستا ھەلبەستا کوردی بلند نەبوویە؛ ھەر یەک ل گۆری حەزا خوە دنڤیسە. ئەڤ ژ پرسگرێکێن رێنڤیسێ ژی دقەومە؛ بۆ نموونە رێنڤیسا باشوور و باکور ژ ھەڤ جودایە. ژ بەر کو یێن باشوور ب تیپێن ئارامی و یێن باکور ب تیپێن لاتینی دنڤیسن، لەوما ژی ھای ژ ھەڤ نابە. تەنێ د ھەلکەفتێن وەکی فەستیڤالان دا ھنەکی ب ھەڤ دحەسن.

د وارێ مۆدەرنبوونا ھەلبەستا کوردی دە تو ھەلبەستا کوردی د کیژان قۆناخێ دا دبینی؟

ھەر وھا وەکی من گۆتی، د وارێ کالیتێ دە ژی ھەلبەستا کوردی د کریزێ دەیە. گەلەک کەسی ل سەر بنگەھێ مۆدەرنیزمێ، ل سەر تێگھا نووخوازیێ و نووژەنیا ھەلبەستێ ھەلبەست تێک (د ھەڤ) شێلاندیە. دەما کو تو د ھەلبەستێ دە وێنەیێن وێیێن رێکووپێک نەبینی؛ دەما کو تو ئاڤاھیێ ھەلبەستێ چاوا کو وەکی ئاڤاھیێ باژارەکی کو ئەڤ ژ بلۆکێ چێکریە، ئەڤ ژ چیمەنتۆیێ چێکریە، ئەڤ ژ ئالاموونیۆمێ چێکریە وسا ب رێکووپێک نەبە و تو نەزانبی کا ژ چ ماتەریال ھاتیە دورستکرن. ئەڤ د وارێ ئاڤاھیێ دەیە. ھەر وھا د وارێ روخساری ڤە ژی ھەلبەستا کوردی د ناڤا کریزێ دە دمەشە. زمانێ وێ ئەو قاس خورت نینە. موزیکەکە ئەو قاس رێکووپێک، رتمەکە ناڤخوەیی ئەو قاس ژێھاتی د ھەلبەستا کوردی دە نایێ دیتن. ژ بەر کو ھن بیر و رامانێن باش د ھەلبەستێ دە تێنە پێش. مرۆڤ دکارە بێژە کو ئەڤ بیر و رامانێن د ھەلبەستێ دە تێنە نڤیساندن دکارن ل سەر ھسێبا ھونەرا ھەلبەستێ خزمەتەکە باش بکن.

ئەڤ کریزا بەھسا گۆتنێ چاوا دکارە بێتە چارەسەرکرن؟

ژ بۆ ڤێ کریزا بەھسا گۆتنێ گەلەک فاکتۆر ھەنە. فاکتۆرێ یەکێ گرێدایی زمان و ھەلبەستێ ب خوە نە. ھەر وھا گرێدایی کەسایەتی و بۆچوونێن وی کەسی نەیێ ھەلبەستێ دنڤیسە. یانی ھن کەس وسا بۆ چوونە کو ھەلبەست وسا ب شێوەیەکە ستوونی ل بن ھەڤ رێزکرنا چەند پەیڤانە. ھن کەس وسا دفکرن کو ب ریا نڤیساندنا ھەلبەستێ دێ خوە بدن ناسکرن؛ ژ بەرک و ژ وی/وێ ڤەیە کو نڤیساندنا ھەلبەستێ گەلەکی ھێسانە.یا دیتر ژی گرێدایی ھونەرا ھەلبەتێ ب خوەیە کو ھەلبەستا کوردی ژ بەر سەدەمێن بکارانینا ئالفابەیێن جودا ب ئاوایەکی دن د کریزێ دەیە. ژ بەر کو پرێن د ناڤبەرا باکور و باشوور دە، ھەر وھا پرێن د ناڤبەرا زاراڤایێن کوردی ھێژ نەھاتنە دورستکرن لەوما ژی ئەڤ کریزا بەھسا گۆتنێ بەردەوام دکە.

ژ بۆ چارەسەرکرنا کریزا ھەلبەستڤانیا کوردی و نێزیھەڤبوونا زاراڤایان چ رۆلا فەستیڤالان ھەیە؟

ل گۆری من، ژ بۆ ڤێ یەکێ پێنگاڤا سەرەکە دڤێ بریارێن ستراتەژیک بێنە دایین. دڤێ کورد ھەموو بریارەکێ بدن ئان تیپێن ئارامی-ئەرەبی بنڤیسن ئان ژی ب تیپێن لاتینی؛ لێ ب بۆچوونا من، ھەکە کورد بریارەکە گشتی بدن کو تیپێن لاتینی ب کار بینن دێ ئەڤ قۆناخا گەلەکی درێژ ب دەمەکە کورد بێتە برین. ب باوەریا من ئەڤ یەک ژی ب بریارەکە سیاسی دێ بگھێژە ئەنجامەکێ. یانی کورد ب بریارەکە سیاسی دێ بگھێژن یەک بریارێ کو کا دێ ب تیپێن ئەرەبی بنڤیسن ئانیێن لاتینی. بۆ نموونە، ئیمپاراتۆریا ئۆسمانیان ٦٠٠ سالان تیپێن ئەرەبی ب کار دانین، لێ ب بریارەکە سیاسی د دەمەکە کن دە کۆمارا ترکیەیێ ئەڤ یەک گوھەری و دەرباسی تیپێن لاتینی بوو. پشترە ژی ژ خوە رە زمانەکی رێکووپێک ئافراند؛ ئەم کورد ژی دکارن وسا بکن. ھەر وھا ب شۆرەشا تیپگوھێزیێ رە دەولەتا ترک گەلەکی گوھەری؛ بەرێ وان کەتە رۆژاڤا، نھا ب ھەزاران پرتووکێن بیانی ب ھێسانی بۆ ترکی تێنە وەرگەراندن.

تو ڤەخوەندیێ فەستیڤالا دوھۆکێ بوویی لێ ل سینۆر ھاتی ڤەگەراندن، چما؟

وەکی تێ زانین فەستیڤالا ئەدەبیاتا کوردییا دوھۆکێ ٢٢-٢٤عێ رەزبەرێ ھاتە لدارخستن. ئەڤ فەستیڤال ژ بۆ باژارێ دوھۆکێ تشتەکی یەکەمە. وەکی من دیتی ژ کافکاسیایێ، ژ ئەورۆپایێ ژ ھەر چار پارچەیێن کوردستانێ گەلەک رەوشەنبیران قەستا فەستیڤالێ دکر دا کو باشداریێ تێ دە بکن. ھەر وھا ئەز ژی ژ ئەورۆپایێ ھاتبووم ڤەخوەندن؛ ھەم سەمینەرا من ھەبوو ھەم ژی دبوو کو ل ئێڤارەکە ھەلبەستخوەندنێ دە مە خوە بگھاندا ھەلبەستھەزان… لێ مخابن ل دەرگەھێ ئاستەنگ دەرخستن و مە نەکاری بەشداری فەستیڤالێ ببن.

مژارا وەیا فەستیڤالێ چ بوو؟

د ڤێ فەستیڤالێ دە جۆگرافیا ھەلبەستا کوردی وەکی بۆچوونەکە منا تایبەت، مژارا من بوو. من گەلەکی کوور ل سەر ڤێ مژارێ فکر کر. من ھەلبەستا کوردی دابەشی چار پارچەیان کریە. ژ ڤان، جۆگرافیایا یەکێ؛ جۆگرافیایا جیھانییە. ھەموو نەخشەیا جیھانێ دگرە؛ واتە مرۆڤایەتی. ئانگۆ ئەو ھەلبەستا کوردییا کو بەھسا مرۆڤایەتیێ گشتی کری. یانی کوردەکێ ھەلبەست نڤیسییە؛ سەرێ وی ئێشایە دەما کو کەسەکی ل پەروو، ل شیلی، ل وەلاتێن پارزەمینا ئافریقایێ ئان ل ئاسیایا دوور نەگھیشتیە مافێ خوە دەما کو خوەستیە ئازاد بژی. ئەڤ یەک ژی من ب تەڤگەرا سۆسیالیزمێ ڤە گرێدا، کو نیڤا سەدسالا بۆری خورت بووبوو. کوردان پر دەردەسەری و نەخوەشی دیتن و کوردان دیت کو ب تەڤگەرا سۆسیالیزمێ ئەو ژی رزگار ببن. ھەر وھا پشتی کو تەڤگەرا رۆژاڤایی ل لۆزانێ خەدەر ل کوردان کر ئێدی باوەریا وان ژ رۆژاڤایێ نەمابوو و وان ژی ھێڤی و ئومێدا خوە دا ئالیێ سۆسیالیزمێ کو ڤێ یەکێ د ناڤا ھەلبەستا کوردی دە ژی جھێ خوە گرت.

نەخشا دویێ نەخشا کوردستان-نشتیمان-وەلات؛ واتە نەتەوایەتی. ئەو کەسێن کو ژ دیرۆکێ ھەتا نھا، ژ خانی بگرە ھەتا رۆژا ئیرۆیین… نەخشا سێیێ نەخشا ھەرێمی بوو. وەلاتێ جیران و دۆستێن کوردان؛ واتە دۆستایەتی. ئەڤ ژی وەکی جورەیێ وان ھەلبەستان بوونیێن وەکی گۆران، قەدری جان؛ کو د ھەلبەستێ وان دە ھێمایێن پێکڤەژیان، دۆستانی و برایەتیێ ل پێش بوون. نەخشەیا داویێ ژی ئەو نەخشە بوو کو کەدواریەک د ئەدەبیاتا کوردی دە ھەیە. ئەو ژی پارچە پارچە بوون، ھەرێمھەزی و ژھەڤکەتن. ئەو ژی بەھسا ھندێ دکە کو کا کورد تووشی چەند دەردەسەرییان بوونە، چاوا پارچە بوونە. تەسیر ئاشەرێ ناڤخوەیی، تەسیرا ھەزنەکرنا ھەڤدو، ھەڤنەناسکرن و ھود…

تە بەھسا پێکڤەژیانێ کر؛ مرۆڤ دکارە ل دۆر ڤێ تێگەھێ ژ بۆ پێکڤەژیانا کوردان چ بێژە؟

ئەڤ گرێدایی رەوشا سیایی و رەوشا گشتییا جیھانێیە. بۆ نموونە، ئەو رەوشا نھا ل باشوورێ کوردستانێ ھەیە، دڤێ بەردەوام بە و کورد بکاربن ل ور جھێ پیێ خوە قاییم بکن. یانی کورد ل سەر پیێن خوە راوەستن. ژ بەر کو ل باشوور د وارێ ئەکۆنۆمیێ دە دەرفەت ھەنە؛ وەکی تێ زانین ئراق ب گشتی و دەڤەرا کوردستانێ ب تایبەتی ل سەر دەریایێن پەترۆلێ نە. مخابن ھەتا نھا گەلێ ئراقێ ب کێماتیێن خوە ڤە، نەبوویە خوەدیێ ڤێ سامانێ و نە ژی کورد… ھەر وھا ھەکە ئەڤ رەوشا ھەیی بەردەوام بە و کورد ل ور خوە ل سەر پیێن خوە بکاربن بگرن، دبە کو وێ دەرێ ببە بنگەھێ ھەر تشتی ژ بۆ کوردان؛ چ د وارێ ئابۆری، ئیکتسادی، سیاسی و ئەدەبی و کولتوری ژی… ھەر وھا ژ بۆ کوردێن پارچەیێن دیتر ژی پێویستە نە تەنێ باشوورێ کوردستانێ ئارمانج بە، نە کو کەدا خوە ل مال بھێلە و ھەما ھەر تشتی ژ بۆ وێ دەرێ بکە؛ پێویستە ھەر کەس ل جھێ خوە خەباتێ بکە، ل جھێ خوە گەشاتیێ ب خزمەتا ئەدەبیات و کولتورا کوردی بدە.

تو رەوشا وێژە و کولتورا کوردی ل باکورێ کوردستانێ چاوا دبینی؟

ئەز ئاستا رەوشەنبیریا ل باکور خورت دبینم. میناکێن باش ھەنە کو ئەڤ ئەدەبیات ل باکور گەلەکی خورت بوویە. گاڤا مرۆڤ ل ئەدەبیاتا کوردێن باکور بنێرە چ ل مەترۆپۆلان، چ ژی باکوریێن ل ئەورۆپایێ دمنن، مرۆڤ دبینە کو گەلەک جاران ژ باشوور گەلەکی خورترە. بۆ نموونە د وارێ رۆمانێ دە ئەدەبیاتا باکور ژیا باشوور خورترە…

مژار ھاتە سەر، دخوازم بپرسم؛ نەجیب بالایی چاوا ل رۆمانا کوردی دنێرە و مرۆڤ دکارە لیا جیھانێ رە بدە بەر ھەڤ؟

د ڤێ قۆناخێ دە مرۆڤ نکارە ھەڤبەریەکێ د ناڤبەرا رۆمانا کوردی ویا رۆژاڤایی دە بکە. ژ بەر کو جوداھیەکە پر مەزن ھەیە. ھەر وھا رۆمان ل رۆژاڤایێ تام ستەویایە، فێکیێن خوە دانە لێ ل نک مە ھێژ د قۆناڤا دەستپێکێ دە؛ ھێژ د قۆناخا لخوەگەرینێ دەیە. ھێژ ناسنامەیا خوە ب دورستی نەدایە ئەشکەرەکرن. ھەر وسا تەجرووبەیێن باش ژی ھەنە.

وەک ئەنجام تو دخوازی چ بێژی؟

ھێڤیا مە ئەوە کو ئەم د رۆژنامەیێن رۆژانە دە، ھەڤ بینن. ب یەک رێنڤیس، ب یەک دل، ب یەک روھ…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: